Sovetlər dövründə Azərbaycana rəhbərlik edənlər: ruslar, gürcülər, ermənilər, yəhudilər-AZƏRBAYCANILAR-AXUNDOVLAR, BAĞIROVLAR, HÜSEYNOV, YAQUBOV, MUSTAFAYEV, ƏLİYEV, VƏZİROV, MÜTƏLLİBOV…

Məlum olduğu kimi, 90 il öncə, 1920-ci ilin 28 aprel tarixində ilk dəfə müstəqilliyini qazanan Azərbaycan dövləti-Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) süquta uğradıldı, Azərbaycan işğalçı 11-ci Qızıl ordu, Sovetlər-bolşeviklər-ruslar tərəfindən işğal-ilhaq edildi, Azərbaycanın müstəqilliyinə son qoyuldu.

Azərbaycan xalqı və Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası (ASSR) 71 il Sovet imperiyasının tərkibində mövcudluğunu davam etdirdi, Kremldən, keçmiş Mərkəzdən idarə olundu.

Bəs görəsən, Azərbaycana, Azərbaycan kommunistlərinə (bolşeviklərinə), Azərbaycan SSR Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinə (AKP MK) 71 il ərzində, xüsusilə, ağır və məşəqqətli 20-30-cu illərdə, kimlər rəhbərlik etdilər, ediblər?

Etikxeber.az-ın xəbərinə görə, işğal günündən-28 aprel tarixindən Azərbaycana ilk olaraq bolşevik-kommunist Mirzə Davud Hüseynov “rəhbərlik” etsə də, onun dövrü çox çəkmədi.

O, çox qısa müddətdən sonra milliyyətcə gürcü olan Viktor Naneyşvili ilə əvəzləndi.

1920-ci ilin 23 iyulunda Azərbaycana “rəhbər” təyin edilən Viktor Naneyşvili də cəmi bir ay yarımdan sonra, 1920-ci ilin sentyabrın 9-da Yelena Stasova adlı birisi ilə əvəzləndi və cəmi 6 gün “birinci” oldu.

O, 1920-ci ilin 15 sentyabr tarixində yenə Azərbaycana və Azərbaycan xalqına aidiyyatı olmayan-milliyyətçə gürcü olan Vladimir Dumbadze ilə əvəz olundu.

O da cəmi bir ay 9 gündən sonra milliyyətcə rus olan Qriqori Kaminski ilə əvəzləndi və sonuncu şəxs də 1920-ci ilin oktyabrın 24-dən 1921-ci ilin iyulun 24-cən Azərbaycana “rəhbərlik” etdi.

Sonra Azərbaycana, Azərbaycana kommunistlərinə qəddarlığı ilə seçilən Sergey Mironoviç Kirov rəhbərlik etdi və bu vəzifəsində 4 il, 1925-ci ilin 5 yanvarınacan, işlədi.

28 aprel ilhaqından-5 ildən sonra Azərbaycana milliyyətcə azərbaycanlı-Ruhulla Axundov “rəhbər” təyin olundu və onun da hakimiyyət ömrü uzun çəknmədi, cəmi bir il 16 gündən sonra onu başqası, qəddarlığı və amansızlığı ilə ad çıxramış, AXC-nin süqutunda, Azərbaycanın işğalında “fəal” rolu olmuş daşnak-bolşevik, millyyətcə erməni olan Levon Mirzoyan ilə əvəz etdilər.

Mirzoyanın 3 illik “rəhbərliyi” dövründə, 1926-1929-cu illər ərzində Azərbaycana xalqı qarşı böyük təqiblərə, itkilərə məruz qaldı, Azərbaycan ziyalılarının məhvinə qəddar Mirzoyanın özü birbaşa başçılıq etdi.

1929-cu ilin 11 iyulunda onu yenə başqa millətdən olan Nikolay Çikalo ilə əvəz etdilər və o, vəzifəsində 1930-cu ilin 5 avqustunacan işlədi.

1930-ci ilin avqustin 5-də Çikalo Vladimir Polonski ilə əvəzləndi və o, 1933-cü ilin 7 fevralınacan Azərbaycan kommunistlərinə rəhbərlik etdi.

1933-cü ilin 7 fevralından 10 dekabrınacan isə Azərbaycana Ruben Rubenov adlı birisi “rəhbərlik” etdi.

1933-cü ilin dekabrın 10-da isə Azərbaycana əslən Qubadan və ağır seyid nəslindən olan Mir Cəfər Bağırov rəhbər təyin edildi.

Yaddaşlarda, əbədiyyat nümunənlərində Mirqəzəb, Mircəllad və bəzən də rüşvətə bulaşmayan təmiz şəxs kimi qalan Mir Cəfər Baöırov nə az-nə çox düz 20 il (1953-cü ilin 6 aprelinəcən) Azərbaycana rəhbərlik etdi.

Həmin dövrdə nələrin baş verdiyi, yaşandığı isə Azərbaycan xalqına yaxşı məlumdur…

1953-cü ilin 6 aprelində vəzifəsindən kənarlaşdırılan və sonradan ölüm hökmünə məhkum edilən Bağırovu müvəqqəti olaraq, Mir Teymur Yaqubov əvəzlədi. O, vəzifəsini 1959-cu ilin 17 fevralınacan icra etdi.

1959-cu ilin 17 fevralında isə Azərbaycana tanınmış alim-akademik, həm də görkəmli partiya-sovet xadimi-əslən Qax rayonundan İmam Mustafayev birinci katib təyin edildi.

İmam Mustafayevin dövrü Azərbaycan xalqının inkişafı, intibahı, Bakı şəhərinin milliləşdirilməsi, Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi rəsmiləşdirilməsi ilə və digər tarixi hadisələrlə yadda qaldı.

Azərbaycanda milli ruhun güclənməsindən qorxan Sovet, Sov.İKP rəhbərliyi cəmi 5 ildən sonra onu, həmçinin, Ali Sovetin Rəyasət Heyətinin sədri, tanınmış yazıçı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Mirzə İbrahimovu və Nazirlər Sovetinin sədri (Azad Rəhimovun babası) Sadıq Rəhimovu dalbadal vəzifələrindən kənarlaşdırdı.

10 iyul 1959-cu ildə İmam Mustafayev əslən bakılı-Saray kəndindən olan tanınmış həkim-akademik Vəli Axundovla əvəzləndi.

Vəli Axundov da vəzifəsində düz 10 il işlədi.

Onun hakimiyyəti dövründə Azərbaycanda sovetlər tərəfindən yasaq edilmiş Novruz (Bahar) bayramı ilk dəfə olaraq dövlət səviyyəsində qeyd edildi.

Bu məsələdə mərhum-tanınmış yazıçı (həm də Azərbaycan KP MK-nın ideologiya katibi) Şıxəli Qurbanovla yanaşı, Vəli Axundovun da müstəsna xidmətləri olmuşdu.

1969-cu ilin iyulun 14-də isə Azərbaycana-Azərbaycan kommunistlərinə sovetlər dövründə keçmiş Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin (DTK) ilk azərbaycanlı rəhbərl olmuş-general Heydər Əlirza oğlu Əliyev rəhbər təyin edildi.

Mərhum Heydər Əliyev bu vəzifəsində düz 13 il işlədi.

1982-ci ilin sonlarında Heydər Əliyevin yüksək təşkilatçılıq və idarəçilik qabiliyyəti, nüfuzu və xarizması nəzərə alınaraq, o, daha yüksək vəzifəyə, SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini vəzifəsinə irəli çəklidi.

Heydər Əliyevin 13 illik hakimiyyət dövrü Azərbaycanın aqrar respublikadan sənaye respublikasına çevrilməsi, Azərbaycanın güclənməsi, tərəqqisi kimi tarixə həkk olundu.

Heydər Əliyevdən sonra Azərbaycana əslən Ermənistandan olan-Azərbaycan KP MK-nın katibi, sadə və sakit təbiətli Kamran Bağırov rəhbər təyin edildi.

O, bu vəzifəsində 6 ilə yaxın işlədi, 1988-ci ildə Qarabağ hadisələrinin başlanmasından bir az sonra SSRİ-nin Hindistandakı səfiri, əslən Füzuli rayonundan olan Əbdürrrəhman Vəzirovla əvəzləndi.

Vəzirovun hakimiyyət dönəmi uzun çəkmədi.

21 may 1988-ci ildə birinci katib təyin edilən Vəzirov 1990-ci ilin 20 Yanvarıcan, 20 Yanvar hadisəsinə kimi Azərbaycana rəhbərlik etdi.

1990-ci qanlı və şanlı 20 Yanvar hadisəsindən sonra yaranmış hakimiyyət boşluğunu aradan qaldırmaq üçün SSRİ-inin ilk və sonuncu prezidenti Mixali Qorbaçov (Qarabağ hadisələrinin, Sumqayıt təxribatının, 20 Yanvarın baiskari…) Azərbaycan SSR-nin Nazirlər Sovetinin sədti işləyən, əslən şirvanlı-şamaxılı olan Ayaz Mütəlliovovu, əslən gürcüstanlı olan-MK-nın katibi Həsən Həsənovu və əslən yevlaxlı olan və yenə MK-nın katibi işləyən Telman Orucovu, həmçinin, Vəzirovun kadrlarından sayılan və o zamanlar Bakının birinci katibi işləyən sabiq təhsil naziri Müslüm Məmmədovu Moskvaya-Kremlə dəvət etdi.

Və bir neçə saatlıq gərgin müzakirələrdən sonra, 25 yanvar 1990-ci il tarixində Ayaz Mütəllibov Azərbaycan kommunistlərinin sonuncu birinci katibi təyin edildi.

Qeyd edək ki, həmin vaxt Həsən Həsənovun xalq arasında nüfuzu daha böyük olsa da, Moskva Mütəllibovla işləməyə qərar verdi.

Mütəllibov isə SSRİ dağılandan bir az sonraya kimi, 1991-ci ilin 14 sentyabr tarixinə qədər AKP MK-nın birinci katibi işlədi. Həmin gün AKP rəsmən buraxıldı.

Onu da qeyd edək ki, Mütəllibov 1990-ci ilin yazında, 11-ci çağırış Ali Sovetdə Azərbaycanın ilk Prezidenti seçildi.

Həmçinin, Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən qısa müddət sonra,1991-ci ilin 8 sentyabrında müxalifətin iştirak və qəbul etmədiyi seçkilərdə iştirak etdi və Prezident seçildi.

Həmin vaxt ona Qrup kimi fəaliyyət göstərən Azərbaycan sosial-demokratlarının əsas simalarından (ASDP) olan Zərdüşt Əlizadə opponentlik-rəqiblik etdi…

Azərbaycan SSR Kommunist Partiyası Rəyasət Heyətinin sədri

№	Sədr	Səlahiyyət müddəti	Partiya	Hökümət	İst.
Portret	Adı	Səlahiyyətlərin başlanğıcı	Səlahiyyətlərin sonu	Günlər
3		Mirzə Davud Hüseynov (1894–1938)	28 aprel 1920	23 iyul 1920	86	Kommunist (Bolşevik)	Hüseynov I	[3]
Böyük Təmizlik zamanı həbs olunmuş, Sovet dövlətinə qarşı olduğuna ittiham edilmiş, ölüm hökmünə məhkum edilmiş və güllələnmişdir.
4		Viktor Naneyşvili (1878–1940)	23 iyul 1920	9 sentyabr 1920	48	Kommunist (Bolşevik)	Naneyşvili I	[4]
Böyük Təmizlik zamanı həbs olunmuş, Sovet dövlətinə qarşı olduğuna ittiham edilmiş, ölüm hökmünə məhkum edilmiş və güllələnmişdir.
5		Yelena Stasova (1873–1966)	9 sentyabr 1920	15 sentyabr 1920	6	Kommunist (Bolşevik)	Stasova I	[5]
Azərbaycan tarixində ən qısa müddətli hökumət başçısı olmuşdur.
6		Vladimir Dumbadze (1879–1934)	15 sentyabr 1920	24 noyabr 1920	70	Kommunist (Bolşevik)	Dumbadze I	[6]
Böyük Təmizlik zamanı həbs olunmuş və Krıma sürgün edilmişdir.

Azərbaycan SSR Kommunist Partiyasının icraçı katibi

№	Katib	Səlahiyyət müddəti	Partiya	Hökümət	İst.
Portret	Adı	Səlahiyyətlərin başlanğıcı	Səlahiyyətlərin sonu	Günlər
7		Qriqori Kaminski (1895–1938)	24 oktyabr 1920	24 iyul 1921	273	Kommunist (Bolşevik)	Kaminski I	[7]
Böyük Təmizlik zamanı həbs olunmuş, Sovet dövlətinə qarşı olduğuna ittiham edilmiş və ölüm hökmünə məhkum edilmişdir.

Azərbaycan Kommunist Partiyası MK rəhbərləri

№	Birinci katib	Səlahiyyət müddəti	Partiya	Hökümət	İst.
Portret	Adı	Səlahiyyətlərin başlanğıcı	Səlahiyyətlərin sonu	Günlər
8		Sergey Kirov (1886–1934)	24 iyul 1921	5 yanvar 1925	168	Kommunist (Bolşevik)	Kirov I	[8]
Şuşada erməni muxtariyyatını qurmağı cəhd etmişdir; Onun dəstəyi ilə Xankəndinin adı dəyişdirilərək Stepanakert olmuşdur; Bakı neftini Rusiya SFSR-nə çatdırmaqda mühüm rol oynamışdır.
9		Ruhulla Axundov (1897–1938)	5 yanvar 1925	21 yanvar 1926	366	Kommunist (Bolşevik)	Axundov I	[9]
Böyük Təmizlik zamanı həbs olunmuş, Sovet dövlətinə qarşı olduğuna ittiham edilmiş, ölüm hökmünə məhkum edilmiş və güllələnmişdir.
10		Levon Mirzoyan (1897–1939)	21 yanvar 1926	11 iyul 1929	1267	Kommunist (Bolşevik)	Mirzoyan I	[10]
Azərbaycanlı ziyalıların repressiyaya məruz qalmasına qol çəkib.
11		Nikolay Gikalo (1897–1938)	11 iyul 1929	5 avqust 1930	390	Kommunist (Bolşevik)	Gikalo I	[11]
Böyük Təmizlik zamanı həbs olunmuş, Sovet dövlətinə qarşı olduğuna ittiham edilmiş, ölüm hökmünə məhkum edilmiş və güllələnmişdir.
12		Vladimir Polonski (1893–1937)	5 avqust 1930	7 fevral 1933	917	Kommunist (Bolşevik)	Polonski I	[12]
Böyük Təmizlik zamanı həbs olunmuş, Sovet dövlətinə qarşı olduğuna ittiham edilmiş, ölüm hökmünə məhkum edilmiş və güllələnmişdir.
13		Ruben Rubenov (1894–1937)	7 fevral 1933	10 dekabr 1933	306	Kommunist (Bolşevik)	Rubenov I	[13]
Böyük Təmizlik zamanı həbs olunmuş, Sovet dövlətinə qarşı olduğuna ittiham edilmiş, ölüm hökmünə məhkum edilmiş və güllələnmişdir.
14		Mir Cəfər Bağırov (1896–1956)	10 dekabr 1933	6 aprel 1953	7057	Kommunist	Bağırov I	[14]
Bağırovun fəaliyyəti nəticəsində Bakı neft sənayesinin hərtərəfli inkişafı ilə yanaşı, başqa sənaye sahələri də inkişaf etmiş və tikinti işləri sürətlə aparılmışdır; Onun dövründə 100 minə yaxın azərbaycanlı Stalin repressiyasına məruz qalmışdır; 1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsi zamanı Bağırov faşist işğalçılarına qarşı mübarizəyə Azərbaycan fəhlələrini, kəndlilərini və ziyalılarını var qüvvəsi ilə səfərbər etmişdir.
15		Mir Teymur Yaqubov (1904–1970)	6 aprel 1953	17 fevral 1954	317	Kommunist	Yaqubov I	[15]
Azərbaycan KP MK-nın bürosunda “Azərbaycan SSR tərkibindəki Bakı və Gəncə vilayətlərinin ləğv edilməsi haqqında” qərar qəbul etmişdir.
16		İmam Mustafayev (1910–1997)	17 fevral 1954	10 iyul 1959	1969	Kommunist	Mustafayev I
Azərbaycan dilini Azərbaycan SSR-in rəsmi dili kimi bərpa etmişdir.
17		Vəli Axundov (1916–1986)	10 iyul 1959	14 iyul 1969	3657	Kommunist	Axundov I	[16]
1965-ci ildə Ermənistanın Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti iddiaları Axundovun siyasəti nəticəsində uğursuzluğa düçar olmuşdur.
18		Heydər Əliyev (1923–2003)	14 iyul 1969	3 dekabr 1982	4890	Kommunist	H.Əliyev I	[17]
Müvəqqəti olaraq Azərbaycanda iqtisadi şəraiti yaxşılaşmışdır.
19		Kamran Bağırov (1933–2000)	3 dekabr 1982	21 may 1988	1996	Kommunist	Bağırov I	[18]
Azərbaycanda iqtisadi şəraitin pisləşməsinə görə Bağırov güclü tənqid olunmuşdur.
20		Əbdürrəhman Vəzirov (1930–)	21 may 1988	25 yanvar 1990	614	Kommunist	Vəzirov I	[19]
Dağlıq Qarabağda ermənilərin separatçı hərəkatının qarşısını almaqda aciz olmuş, Sovet qoşunlarının 1990-cı il yanvar ayının 20-də Azərbaycana daxil olmasının qarşısını ala bilməmişdir.
21		Ayaz Mütəllibov (1938–)	25 yanvar 1990	14 sentyabr 1991	597	Kommunist	Mütəllibov I	[20]
Qara Yanvar.

Etikxeber.az